Posts

Showing posts from June, 2023

चत्वार मुक्ती भाग ५ सायोज्यता

Image
  अध्यात्मिक प्रगतीमध्ये चार महत्त्वाच्या मुक्ती सांगितलेल्या आहेत. ज्या देवाची भक्ती करायची त्यासंबंधित वातावरणात राहणे म्हणजे सलोकता, हळूहळू देवाची जवळीक निर्माण करणे म्हणजे समीपता, देवाच्या इतके जवळ जाणे म्हणजे देवत्वच पाहुणे त्याला स्वरूपता म्हणतात. चौथी मुक्ती म्हणजे सायोज्यता आहे. पहिल्या तिन्ही मुक्ती नाशवंत आहेत परंतु सायोज्यता अविनाशी आहे. तेव्हां निर्गुण परमात्मा निश्चळ । निर्गुण भक्ती तेहि अचळ । सायोज्यमुक्ती ते केवळ । जाणिजे ऐसी ॥  निर्गुणीं अनन्य असतां । तेणें होये सायोज्यता । सायोज्यता म्हणिजे स्वरूपता- । निर्गुण भक्ती ॥ ............ग्रंथराज दासबोध ईश्वर निर्गुण निराकार आहे हे अंतिम सत्य आहे. निर्विकल्पाला कल्पावे कोण्याप्रकरे , निराकार साकार कसे झाले याचे उत्तम मार्गदर्शन समर्थ रामदास स्वामी दासबोध या ग्रंथात करतात. पहिल्या तिन्ही मुक्ती नाशवंत आहेत परंतु सायोजुमुक्ती अविनाशी आहे. तिहीं मुक्तीस आहे चळण । सायोज्यमुक्ती अचळ जाण । त्रैलोक्यास होतां निर्वाण । सायोज्यमुक्ती चळेना ॥  एकंदर मुक्ति चार आहेत. त्यापैकी पहिल्या तीन मुक्तींमध्ये फरक घडून येतो. सायुज्यम...

चत्वार मुक्ती भाग ४ स्वरूपता

Image
स्वरूपचि व्हावें ते स्वरूपता- । तिसरी मुक्ती ॥  देवस्वरूप जाला देही । श्रीवत्स कौस्तुभ लक्ष्मी नाहीं । स्वरूपतेचें लक्षण पाहीं । ऐसें असे ॥  .......ग्रंथराज दासबोध सलोकतेमध्ये सानिध्य आले मग समीपतेमध्ये जवळीक निर्माण झाली. हळूहळू ही जवळीक वाढवत जायची इतकी की आपणही त्याचे स्वरूप होऊन जायचे. एकरूप, अभिन्न व्हायचे. अशावेळी देहत्व बाजूला राहते आणि आत्म्याचा साक्षात्कार होतो.  संतांची अवस्था अशी असते. ते स्वरुपी एकरूप होतात. देवाला झालेल्या त्रासामुळे ते व्यथित होतात. साहजिकच संतांना होणारा त्रास परमेश्वराला सुद्धा सहन होत नाही. मग जनाई साठी तो जाते ओढतो, नामदेवांचे पाय चेपतो आणि चोखोबांची गुरे सुद्धा राखतो. प्रभू रामराया शबरीची उष्टी बोरे खातात, भगवान श्रीकृष्ण द्रौपदीची लाज राखतात. समर्थांना साक्षात प्रभू श्रीरामचंद्र अनुग्रह देतात. देव सर्वस्‍व भक्तांचा । देव भक्त दुजें नसे । संदेह तुटला मोठा । आनंदवनभुवनीं ।।४५।। देव भक्त येक जाले । मिळाले जीव सर्व हि । संतोष पावले तेथें । आनंदवनभुवनीं ।।४६।। खरे तर हे सर्व चढत्या आनंदाचे द्योतक आहेत. याची गोडी लागणे/असणे म्हणजे पूर्वजन्म...

चत्वार मुक्ती भाग ३ समीपता

Image
आपल्याला ध्येयाच्या दिशेने  नेणारी योजना म्हणजे मुक्ती. यासाठीचे चार टप्पे म्हणजे चत्वार मुक्ती.. . आज समीपता या विषासंदर्भात माहिती घेऊ. समीपता मुक्ती समीप असावें ते समीपता...  ग्रंथराज दासबोध ज्या ईश्वराची ओढ लागते त्याच्याशी संबंधित लोकांच्या संपर्कात असणे म्हणजे सलोकाता. त्या पुढची पायरी म्हणजे समीपता. हळूहळू ईश्वराच्या अजून जवळ जाणे. त्याची पाठ न सोडणे. तो जाईल तिकडे जाणे. तो राहील तसेच रहावे. त्याला आवडेल तेच करावे. त्याचेच गुणगान करावे. क्षणभर सुद्धा त्याच्यापासून वेगळे राहू नये. यामुळे ईश्वर आपल्या बरोबर असल्यामुळे आपला आत्मविश्वास बळावतो. देवाला आवडेल ते मनुष्य करू लागतो. सहाजिकच त्याच्या हातून सत्कर्म घडायला लागते. समर्थ म्हणतात *दास म्हणे रघुनाथाचा गुण घ्यावा*. प्रभू राम , श्रीकृष्ण हे आमचे राष्ट्रपुरुष आहेत त्यांचे गुण आम्ही घेऊ लागलो तर आमचे आयुष्य तर उजळून निघेलच परंतु आमचे राष्ट्र संपूर्ण जगाला दिशा देऊ शकेल तेही नक्कीच. या स्थितीत गर्व मीपणा गळून जातो.  देव आणि भक्त यांच्या ऐक्याची प्रचिती येते. जिथे देव तिथे भक्त आणि जिथे भक्त तिथे देव या दोन्ही गोष्टी प्...

भाग २ सलोकता

Image
  मुक्ती म्हणजे सकारात्मकता. भरकटलेल्या विचारांपासून मुक्तता म्हणजे मुक्ती. आपल्याला ध्येयाच्या दिशेने नेणारी योजना म्हणजे मुक्ती. यासाठीचे चार टप्पे म्हणजे चत्वार मुक्ती.. . . [१] सलोकता २] सरुपता [३] समीपता [४]सायोज्य मुक्ति असे मुक्तिंचे चार प्रकार आहेत.  सलोकता मुक्ती विचारांशी, ध्येयाशी सुसंगत वातावरणात वास्तव्य करणे म्हणजे सलोकता. ज्या देवाचे भजन करावे त्या देवाच्या/भक्तांच्या सहवासात राहणे, ह्याला "सलोकता " असे म्हणतात.  लोकीं राहावें ते स्वलोकता ।.... ग्रंथराज दासबोध संगती संग दोषेण... या उक्तीप्रमाणे माणसाने आपल्या ध्येयाचा विचार करून त्या ध्येय प्राप्तीसाठी अनुकूल असा समुदाय निवडावा. तेथे वास करावा.  अखंड तोच विचार, तेच अनुकूल वातावरण यामुळे ध्येयाविषयीचा आत्मविश्वास दृढ होतो. परिणामी ध्येयापासून भरकटविणाऱ्या इतर विचारांपासून सुटका होते. ध्येयापासून मागे फिरण्याचे सर्व दोर कापले जातात. आणि एक उत्तम सुरुवात होते. ज्याचे ध्येय आराध्य प्रभू राम असेल त्याने अखंड रामसेवा असेल असे स्थान, तीर्थक्षेत्र निवडावे. अखंड रामकार्य, रामसेवा, रामस्मरण घडायला हवे याची दक...

चत्वार मुक्ती... भाग १

Image
गाढ झोपेत पडलेले स्वप्न म्हणजे आयुष्य. पृथ्वी गोल आहे. आपण एखाद्या ठिकाणाहून दिशा न बदलता चालत गेलो तर पुन्हा त्याच ठिकाणी येतो. एका बिंदूपासून जितके लांब जाऊ तेवढेच त्या बिंदूच्या पुन्हा जवळ येतो. अनेक वेळा हा प्रसंग माझ्या आयुष्यात कधीतरी घडून गेला आहे असा उगीचच भास होतो. आयुष्य म्हणजे जाणीव आणि मृत्यू म्हणजे नेणीव असं समर्थ सांगतात. जाणिवांचा खेळ म्हणजे आयुष्य.   सर्व प्राणीमात्रांच्या ठिकाणी जाणिवेच्या स्वरूपात मी वास करतो असे परमात्मा भगवद्गीतेमध्ये सांगतो. जाणिवांची जाणीव झाली की सत्याचा बोध होतो. सत्याची जाणीव झाली की मायेचे स्वरूप समजते.  प्रकृती, ब्रह्मांड रचना याचा विचार मनात येतो. सगळे आपोआप झाले असे होत नाही... मग सगळे कोणी केले असा प्रश्न समर्थ दासबोधात विचारतात. नंतर कर्ता कोण याचा शोध सुरू होती. खूप विचार केला की कळते "कर्ता आत्मा तेथीचा". परंतु यासाठी शांतता, साधना, विरक्ती अशी अनेक साधने वापरावी लागतात. परमेश्वराच्या शोध म्हणजेच अंतिम सत्याचा शोध. हा शोध देहापासून  सुरू होतो आणि हळूहळू आत्म्याच्या दिशेने प्रवास करतो.   देहाला बंधन आहे तर आत्मा ...

गेले ते दिन गेले.......

Image
ते मंतरलेले दिवस होते. उपलब्धता कमी होत्या परंतु समाधान, तृप्ती , कृतार्थता सदैव आसपास वावरत असत. इच्छा अपेक्षा यांच्या ओझ्यामुळे कोणीच फारसा वाकलेला नसायचा. अपूर्णतेत सुद्धा गोडी होती. आहे त्यातील थोडे इतरांना देणे ही बाब फोटोपुरती मर्यादित नव्हती कारण फोटो काढण्याची सुविधा केवळ स्टुडिओ मध्येच उपलब्ध होती. आपला परिसर, आपले लोक अशी आपुलकीची भावना होती त्यामुळे अनेकांच्या प्रतिमा स्नेहभावाने आणि प्रेमाने हृदयात जपल्या जायच्या. घरातल्या घरात चप्पल घालतात हे माहीत झालं नव्हतं. बऱ्याच लोकांच्या पायात चप्पल नसायच्या सुद्धा. स्लीपर नावाची चप्पल बंद बदलून बदलून चपलेच्या टाचेला भोक पडेपर्यंत लोक वापरायचे. पाय पोळणे हा केवळ वाक्प्रचार नाही याची जाणीव आमच्या पिढीला आहे. चप्पल हे पायाची शोभा वाढवण्याचे साधन नव्हते. तर पायाला बळ देणारे म्हणजे पादत्राण असायचे. बहुतांशी लोक कोल्हापुरी म्हणजे चामड्याच्या चप्पल वापरायचे. करकर असा आवाज करणारी चप्पल उगीचच भाव खाऊन जायची. केळफुलाची भाजी असली की केळफूलाच्या आवरणाचे बुट घालणे सगळ्या बालगोपाळांचा खेळ असायचा. चप्पल घालणे हे बंधन वयाने मोठ्या असणाऱ्या लोकांसा...

वृक्षवल्ली आम्हां सोयरी

Image
पर्यावरणाशी तादात्म्य पावणारी आमची परंपरा. आज/उद्या वटपौर्णिमा ... वडाच्या झाडाची भव्यता मोठी असते. तो अनेकांना आधार देतो म्हणुच एखाद्या कर्तृत्ववान /ज्येष्ठ व्यक्तीला वटवृक्षाची उपमा देतात.  वटवृक्ष विशाल असतो. तो अनेकांना सामावून घेतो. तसेच आपल्या आसपासच्या अनेकांना सामावून घेणारं माझं कुटुंब असावं ही त्यामागची विचारसरणी आहे. वडाच्या पारंब्या पुन्हा जमिनीत रुजतात आणि त्यलाच संलग्न असा दुसरा वटवृक्ष निर्माण होतो. याप्रमाणे विस्तार वाढतच जातो. म्हंटले तर वेगळे पण खऱ्या अर्थाने एकाच वटवृक्षाचे भाग. त्यामुळे हा वृक्ष अजरामर आहे. अशी अखंड एकात्मता माझ्या देशात असावी हा संदेश हा वृक्ष देतो. वटवृक्षाप्रमाणे दीर्घायुष्य लाभावे असा आशीर्वाद देखील दिला जातो. अतिशय तप्त उन्हात सावली देणारा डेरेदार वटवृक्ष अनेक पक्षांना आसरा देतो. झाडावरची किलबिलाट, थंड सावली, मंद वाऱ्याची झुळूक यामुळे पांथस्थ सुखावून जातात.  मूलभूत तत्वाला जपत त्याच्या प्रतीकात्मक भागामध्ये थोडा बदल कालमानानुसार स्वीकारणे ही हिंदू धर्माची खासियत आहे. पण मूळ हेतू तसूभरही वेगळा नाही. पूर्वी स्त्रिया वडाच्या झाडाची पूजा ...